Jak korzystać z encyklopedii . . . . . . . 6
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Ptaki jako gromada w królestwie zwierząt . . . 8
Ewolucja – od gadów do ptaków . . . . . . . . 10
Ptaki Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Historia awifauny na obszarze Polski . . . . . 12
Ptaki Polski na tle awifauny świata . . . . . . . 14
Rekordy ptaków Polski . . . . . . . . . . . . . . 16
Ochrona ptaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Obserwowanie ptaków . . . . . . . . . . . . . . 20
Lista gatunków ptaków stwierdzonych w Polsce . . . . . . . . . . . . 22
Gatunki niezaliczane do awifauny krajowej . 27
Anatomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Budowa ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Zmysły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Upierzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Życie ptaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Latanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Odżywianie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Polowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
Odpieranie ataku . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Porozumiewanie się . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Zachowania stadne . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Gody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Gniazda i jaja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Wychowanie młodych . . . . . . . . . . . . . . 50
Rozwój ptaków – od wyklucia do uzyskania dojrzałości . . . . . . . . . . . . 52
Wędrówki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
Ptaki w środowisku . . . . . . . . . . . . . . 56
Ptaki osiedli ludzkich . . . . . . . . . . . . . . . 58
Ptaki pól i łąk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Ptaki lasów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
Ptaki wód śródlądowych . . . . . . . . . . . . . 61
Ptaki wybrzeży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Ptaki gór . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Systematyka ptaków . . . . . . . . . . . . . 66
BLASZKODZIOBE 68
Łabędź niemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
Łabędź krzykliwy . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Łabędź czarnodzioby . . . . . . . . . . . . . . . 72
Gęgawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Gęś zbożowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Gęś białoczelna i gęś mała . . . . . . . . . . . . 75
Gęś krótkodzioba i bernikla kanadyjska . . . 76
Bernikla białolica, bernikla obrożna i bernikla rdzawoszyja. . . . . . . . . . . . . . 77
Gęsiówka egipska i kazarka rdzawa . . . . . . 78
Ohar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
Krzyżówka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Krakwa i płaskonos . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Cyraneczka, cyranka
i cyranka modroskrzydła . . . . . . . . . . . . 82
Rożeniec i świstun . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Hełmiatka i głowienka . . . . . . . . . . . . . . 84
Czernica i czerniczka . . . . . . . . . . . . . . . 85
Podgorzałka, ogorzałka i ogorzałka mała . . 86
Gągoł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
Lodówka, edredon, turkan, birginiak i kamieniuszka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Markaczka, uhla, markaczka amerykańska
i uhla amerykańska . . . . . . . . . . . . . . . 89
Mandarynka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
Nurogęś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Szlachar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
Bielaczek, sterniczka i sterniczka jamajska . . 93
GRZEBIĄCE 94
Głuszec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
Cietrzew . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
Jarząbek i pardwa mszarna . . . . . . . . . . . 98
Bażant . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
Kuropatwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
Przepiórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
NURY 102
Nur rdzawoszyi i nur czarnoszyi . . . . . . . 104
Lodowiec i nur białodzioby . . . . . . . . . . 105
PERKOZY 106
Perkoz dwuczuby . . . . . . . . . . . . . . . . 108
Perkoz rdzawoszyi . . . . . . . . . . . . . . . . 109
Perkozek i perkoz grubodzioby . . . . . . . . 110
Zausznik i perkoz rogaty . . . . . . . . . . . . 111
RURKONOSE 112
Fulmar i inne rurkonose . . . . . . . . . . . . 113
PEŁNOPŁETWE 114
Kormoran czarny . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Kormoran mały i kormoran czubaty . . . . . 117
Głuptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
Pelikan różowy
i pelikan kędzierzawy . . . . . . . . . . . . . 119
BRODZĄCE 120
Czapla siwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
Czapla biała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Czapla nadobna, czapla modronosa i czapla złotawa . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
Ślepowron i czapla purpurowa . . . . . . . . 125
Bączek i bąk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
Warzęcha, ibis kasztanowaty i flaming różowy . . . . . . . . . . . . . . . . 127
Bocian biały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
Bocian czarny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
SZPONIASTE 130
Bielik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Orzeł przedni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Orlik krzykliwy i orlik grubodzioby . . . . . . 134
Orzełek, orzeł cesarski i orzeł stepowy . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Sęp płowy, sęp kasztanowaty, orłosęp i ścierwnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Gadożer i trzmielojad . . . . . . . . . . . . . . 137
Kania czarna, kania ruda i kaniuk . . . . . . . 138
Błotniak stawowy . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Błotniak łąkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Błotniak zbożowy i błotniak stepowy . . . . 141
Jastrząb, krogulec
i krogulec krótkonogi . . . . . . . . . . . . . 142
Myszołów włochaty, myszołów,
i kurhannik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
Rybołów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
Pustułka i pustułeczka . . . . . . . . . . . . . 145
Kobuz i sokół skalny . . . . . . . . . . . . . . . 146
Sokół wędrowny . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Kobczyk i drzemlik . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Raróg i białozór . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
ŻURAWIOWE 150
Żuraw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
Żuraw stepowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
Łyska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Kokoszka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
Zielonka i kropiatka . . . . . . . . . . . . . . . 156
Wodnik i karliczka . . . . . . . . . . . . . . . . 157
Derkacz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
Drop, strepet i hubara arabska . . . . . . . . 159
SIEWKOWE 160
Ostrygojad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
Szczudłak i szablodziób . . . . . . . . . . . . . 165
Kulon, żwirowiec łąkowy
i żwirowiec stepowy . . . . . . . . . . . . . . 166
Płatkonóg szydłodzioby i płatkonóg płaskodzioby . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Sieweczka obrożna i sieweczka rzeczna . . 168
Mornel, sieweczka morska, sieweczka
mongolska i sieweczka pustynna . . . . . 169
Siewka złota, siewnica, siewka złotawa i siewka szara . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Czajka, czajka towarzyska i czajka stepowa . . . . . . . . . . . . . . . . 171
Biegus rdzawy, biegus krzywodzioby
i biegus wielki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
Piaskowiec i biegus morski . . . . . . . . . . 173
Biegus zmienny, biegus arktyczny, biegus
długoskrzydły i biegus białorzytny . . . . 174
Biegus mały i biegus malutki . . . . . . . . . 175
Biegus płaskodzioby i kamusznik . . . . . . 176
Batalion i biegus płowy . . . . . . . . . . . . . 177
Kszyk i dubelt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178
Bekasik, słonka i szlamiec długodzioby . . . 179
Rycyk i szlamnik . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
Kulik wielki, kulik mniejszy
i kulik cienkodzioby . . . . . . . . . . . . . . 181
Krwawodziób i brodziec śniady . . . . . . . . 182
Kwokacz, brodziec pławny, brodziec piegowaty i brodziec żółtonogi . 183
Samotnik i łęczak . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
Brodziec piskliwy, terekia
i brodziec plamisty . . . . . . . . . . . . . . . 185
Wydrzyk ostrosterny
i wydrzyk tęposterny . . . . . . . . . . . . . 186
Wydrzyk długosterny i wydrzyk wielki . . . 187
Śmieszka, mewa karaibska i mewa preriowa . . . . . . . . . . . . . . . . 188
Mewa czarnogłowa i mewa mała, mewa
obrożna i mewa różowa . . . . . . . . . . . 189
Mewa srebrzysta i mewa białogłowa . . . . 190
Mewa romańska i orlica . . . . . . . . . . . . . 191
Mewa blada, mewa polarna, i mewa
modrodzioba . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
Mewa siodłata i mewa żółtonoga . . . . . . 193
Mewa pospolita, mewa trójpalczasta i mewa delawarska . . . . . . . . . . . . . . . 194
Rybitwa białoczelna i rybitwa wielkodzioba . . . . . . . . . . . . 195
Rybitwy rzeczna, rybitwa popielata i rybitwa różowa . . . . . . . . . . . . . . . . 196
Rybitwa czubata i rybitwa krótkodzioba . . . . . . . . . . . . 197
Rybitwa białowąsa . . . . . . . . . . . . . . . . 198
Rybitwa białoskrzydła i rybitwa czarna . . . 199
Nurzyk, nurnik i nurzyk polarny . . . . . . . 200
Alka, alczyk i maskonur . . . . . . . . . . . . . 201
GOŁĘBIOWE 202
Gołąb miejski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
Grzywacz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
Siniak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
Sierpówka i turkawka . . . . . . . . . . . . . . 207
SOWY 208
Puchacz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
Puszczyk i puszczyk uralski . . . . . . . . . . 211
Puszczyk mszarny i sowa śnieżna . . . . . . 212
Uszatka i uszatka błotna . . . . . . . . . . . . 213
Płomykówka i syczek . . . . . . . . . . . . . . 214
Pójdźka i sóweczka . . . . . . . . . . . . . . . 215
Włochatka i sowa jarzębata . . . . . . . . . . 216
KUKUŁKOWE 217
Kukułka i kukułka czubata . . . . . . . . . . . 217
LELKOWE 218
Lelek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
JERZYKOWE 219
Jerzyk i jerzyk alpejski . . . . . . . . . . . . . . 219
KRASKOWE 220
Zimorodek i rybaczek srokaty . . . . . . . . . 222
Żołna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
Kraska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
Dudek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
DZIĘCIOŁOWE 226
Dzięcioł czarny . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
Dzięcioł zielony i dzięcioł zielonosiwy . . . . 229
Dzięcioł duży i dzięcioł średni . . . . . . . . . 230
Dzięcioł białogrzbiety i dzięcioł białoszyi . . 231
Dzięciołek i dzięcioł trójpalczasty . . . . . . 232
Krętogłów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
WRÓBLOWE 234
Skowronek i kalandry . . . . . . . . . . . . . . 238
Lerka i dzierlatka . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
Górniczek
i skowrończyk krótkopalcowy . . . . . . . . 240
Dymówka i jaskółka rudawa . . . . . . . . . . 241
Oknówka i brzegówka . . . . . . . . . . . . . 242
Świergotek łąkowy i świergotek polny . . . 243
Świergotek drzewny i świergotek rdzawogardły . . . . . . . . . 244
Świergotek nadmorski, świergotek szponiasty świergotek tundrowy i świergotek tajgowy . . . . . . . . . . . . . 245
Siwerniak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246
Pliszka siwa i pliszka górska . . . . . . . . . . 247
Pliszka żółta i pliszka cytrynowa . . . . . . . 248
Strzyżyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Pokrzywnica, płochacz halny i płochacz syberyjski . . . . . . . . . . . . . . 250
Jemiołuszka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
Pluszcz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252
Pomurnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
Kowalik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
Pełzacz leśny
i pełzacz ogrodowy . . . . . . . . . . . . . . 255
Kopciuszek i pleszka . . . . . . . . . . . . . . . 256
Pokląskwa, kląskawka
i kląskawka syberyjska . . . . . . . . . . . . 257
Słowik szary, słowik rdzawy
i słowik syberyjski . . . . . . . . . . . . . . . 258
Podróżniczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
Białorzytka i gatunki pokrewne . . . . . . . . 260
Nagórnik i modraczek . . . . . . . . . . . . . . 261
Muchołówka szara i muchołówka mała . . . 262
Muchołówka żałobna i muchołówka białoszyja . . . . . . . . . . . 263
Rudzik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264
Kos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
Drozd obrożny, drozdoń ciemny i drozdoń pstry . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
Kwiczoł i drozd oliwkowy. . . . . . . . . . . . 267
Śpiewak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268
Paszkot, drozd czarnogardły i drozd rdzawogardły . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
Droździk, drozd rdzawy,
drozd rdzawoskrzydły . . . . . . . . . . . . . 270
Świerszczak, strumieniówka i świerszczak melodyjny . . . . . . . . . . . 271
Trzciniak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
Trzcinniczek i trzcinniczek kaspijski . . . . . 273
Brzęczka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
Wodniczka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Rokitniczka i tamaryszka . . . . . . . . . . . . 276
Łozówka i zaroślówka . . . . . . . . . . . . . . 277
Jarzębatka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278
Zaganiacz i zaganiacz szczebiotliwy . . . . . 279
Kapturka i piegża . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
Cierniówka, gajówka, pokrzewka wąsata
i pokrzewka aksamitna . . . . . . . . . . . . 281
Świstunka leśna i pierwiosnek . . . . . . . . 282
Piecuszek i wójcik . . . . . . . . . . . . . . . . 283
Świstunka żółtawa, świstunka górska i inne świstunki . . . . . . . . . . . . . . . . . 284
Mysikrólik i zniczek . . . . . . . . . . . . . . . 285
Bogatka, modraszka i sikora lazurowa . . . 286
Sosnówka i czubatka . . . . . . . . . . . . . . 287
Czarnogłówka i sikora uboga . . . . . . . . . 288
Raniuszek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
Remiz i wąsatka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
Wilga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
Gąsiorek, dzierzba rudogłowa i dzierzba pustynna . . . . . . . . . . . . . . 292
Srokosz i dzierzba czarnoczelna . . . . . . . 293
Kruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294
Gawron i kawka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Wrona siwa i czarnowron . . . . . . . . . . . . 296
Sroka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Sójka i sójka syberyjska . . . . . . . . . . . . . 298
Orzechówka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Szpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
Pasterz i wieszczek . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Wróbel, mazurek, wróbel skalny i śnieżka . 302
Zięba i jer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Dzwoniec i wireonek czerwonooki . . . . . 304
Czyż, kulczyk i osetnik . . . . . . . . . . . . . . 305
Szczygieł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
Dziwonia, makolągwa i rzepołuch . . . . . . 307
Czeczotka i czeczotka tundrowa . . . . . . . 308
Grubodziób i gil . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Krzyżodziób świerkowy
i krzyżodziób sosnowy . . . . . . . . . . . . 310
Krzyżodziób modrzewiowy i łuskowiec . . . 311
Śnieguła i poświerka . . . . . . . . . . . . . . 312
Potrzos i potrzeszcz . . . . . . . . . . . . . . . 313
Trznadel i gatunki zalatujące z północy . . 314
Ortolan i gatunki zalatujące z południa . . . 315
Ptasie ostoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
Zalew Szczeciński . . . . . . . . . . . . . . . . 318
Ostoja Słowińska . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
Zatoka Pucka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Ujście Wisły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Puszcza Augustowska . . . . . . . . . . . . . . 324
Dolina Biebrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
Bagienna dolina Narwi . . . . . . . . . . . . . 328
Puszcza Białowieska . . . . . . . . . . . . . . . 330
Puszcza Kampinoska . . . . . . . . . . . . . . 332
Dolina Dolnego Bugu . . . . . . . . . . . . . . 333
Ujście Warty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
Zbiornik Jeziorsko . . . . . . . . . . . . . . . . 336
Stawy Przemkowskie . . . . . . . . . . . . . . 337
Dolina Baryczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
Zbiornik Turawski . . . . . . . . . . . . . . . . 340
Dolina Nidy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
Dolina Górnej Wisły . . . . . . . . . . . . . . . 342
Tatry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344
Bieszczady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345
Słowniczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
Indeks nazw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
Autorzy fotografii . . . . . . . . . . . . . . 351